 | Εργο της Δήμητρας Λάιου. |
Οροι όπως «art brut», «raw art», «outsider art», «τέχνη του περιθωρίου», «ακατέργαστη τέχνη» χαρακτήριζαν στον 20ό αιώνα τα έργα που δεν εντάσσονταν στην έλλογη καλλιτεχνική δημιουργία. Διαφοροποίηση η οποία αναιρείται από τη σύγχρονη αντίληψη περί τέχνης και τα νέα δεδομένα προβολής και διακίνησής της. Τέτοια «ανένταχτα» έργα παρουσιάζονται στο πλαίσιο της έκθεσης «Psychotopia - Παραστάσεις και αναπαραστάσεις της εσωτερικής σκηνής», στον Πύργο Μπαζαίου, στη Νάξο.
Η έκθεση διοργανώνεται στο πλαίσιο του 8ου Φεστιβάλ Νάξου από την ΑΙΩΝ, σε συνεργασία με την επιστημονική εταιρεία «Ψυχολογία Τέχνη» και υπό την αιγίδα της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρίας και της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρίας.
Σκοπός της είναι να προσεγγίσει την αυθεντική εσωτερική διεργασία και τη δημιουργική μετουσίωση των ψυχικών συγκρούσεων σε αισθητικό επίπεδο, αλλά και να παρουσιάσει την τέχνη των κοινωνικών ομάδων με ψυχικά προβλήματα, όπως αυτή πλέον αναγνωρίζεται και εκφράζεται ισότιμα, στη σύγχρονη ανοιχτή δομή της μεταμοντέρνας κοινωνίας. Τα έργα είναι επιλεγμένα από την Εθνική Πινακοθήκη - Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, Kέντρα Ψυχικής Υγείας της Ελλάδας και του εξωτερικού, αλλά και ιδιωτικές συλλογές.
 | Εργο του Thiery Bombardier. |
Ακατέργαστη τέχνηΣτις αρχές του 20ού αιώνα -εποχή επιστημονικών εξελίξεων, τεχνολογικών καινοτομιών, έντονων καλλιτεχνικών αναζητήσεων και ασφαλώς κάτω από την επίδραση της ψυχαναλυτικής θεωρίας του Sigmund Freud και του ασυνείδητου- τα έργα των ψυχικά ασθενών επισημαίνονται, ελκύοντας το ενδιαφέρον αρχικά μόνο του επιστημονικού χώρου.
Τη δεκαετία του 1920 ο Hans Prinzhorn, με τη διττή του ιδιότητα - ως ψυχίατρος και ιστορικός τέχνης, θα αποκαλύψει στο κοινό την αισθητική διάσταση των έργων, που ενυπάρχει ανεξάρτητα από την κλινική σημειολογία τους.
Όταν αργότερα, το 1945, ο ζωγράφος Jean Dubuffet θα επινοήσει τον όρο «art brut» (ακατέργαστη τέχνη), για τις δημιουργίες που προέρχονται από καλλιτέχνες του κοινωνικού περιθωρίου, ψυχικά ασθενείς ή μοναχικούς αυτοδίδακτους, θα ανοίξει ο δρόμος για ολοένα αυξανόμενη αναγνώριση.
Νέοι ορισμοί -όπως «outsider art», «raw art», «art singulier», «neuve invention»-, εκθέσεις, συλλογές, εκδόσεις, ίδρυση μουσείων και η δημιουργία αγοράς για τα συγκεκριμένα έργα θα σηματοδοτήσουν όχι μόνο την αποδοχή, αλλά και την ενσωμάτωση της ακατέργαστης τέχνης στο επίσημο πολιτισμικό πεδίο.
 | «Νεκρή φύση» της Yasmina Braham. |
Στην Ελλάδα η ουσιαστικότερη γνωριμία με το χώρο ξεκινά πριν από δεκαπέντε χρόνια, όταν ιδρύεται, με πρωτοβουλία του δρα Παύλου Βασιλειάδη, η Μονάδα Πολιτιστικής Επικοινωνίας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, που υποστηρίζει αλλά και προβάλλει τους καλλιτέχνες. Αρωγός στη διάδοση της ακατέργαστης τέχνης στέκεται η φαρμακευτική εταιρεία Lundbeck, η οποία διοργανώνει (με τη συμμετοχή 12 δομών ψυχιατρικής αποκατάστασης) δύο πανελλήνιες εκθέσεις με έργα ψυχικά ασθενών και τίτλο «Η Τέχνη στην Ψυχιατρική» (1996-97 & 1997-98). Νέα έργα ψυχικά ασθενών ζωγράφων εκτίθενται σε πέντε διαφορετικές περιστάσεις, από το 1999 ως σήμερα, με τον ίδιο τίτλο.
Τομή στην επαφή του μεγάλου κοινού με την τέχνη των ψυχικά ασθενών, η έκθεση με τίτλο «Στην άλλη όχθη», που διοργανώνουν το υπουργείο Πολιτισμού και ο Οργανισμός Προβολής Ελληνικού Πολιτισμού, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, το 2004, με πρωτοβουλία της καθηγήτριας ψυχολογίας Φωτεινής Τσαλίκογλου και με την επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Κατερίνας Κοσκινά.
Έκτοτε η απόσταση με την «άλλη όχθη» γεφυρώνεται αμετάκλητα, καθώς οι καλλιτέχνες με ψυχικά προβλήματα εκθέτουν τα έργα τους ισότιμα δίπλα σε εκείνα αναγνωρισμένων καλλιτεχνών, όπως το 2007 στο «Εικαστικό Πανόραμα 2» της Θεσσαλονίκης, που διοργάνωσε το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης σε επιμέλεια Χάρη Καμπουρίδη, ενώ το σημερινό, μεταμοντέρνο κοινό αναγνωρίζει και απολαμβάνει την τέχνη μακριά από ορισμούς, κανόνες και προκαταλήψεις.
 |
| «Κεφάλι σάτυρου» του Γιαννούλη Χαλεπά. |
Τρέλα και υπέρβασηΔίπλα στα έργα του μεγάλου Eλληνα γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά (1851-1938), που προέρχονται από την Εθνική Πινακοθήκη, Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, και τα «τρελά έργα» του σύγχρονου Γερμανού επαγγελματία καλλιτέχνη Κlaus Pfeiffer, που ζει και εργάζεται στη Νάξο, παρουσιάζονται τα έργα των Αμαλίας Βανδέρα, Βάσσως Καλαϊτζή, Δημήτρη Ζάχου, Δήμητρας Λάιου, Δημήτρη Ρακογιάννη, Πέτρου Τεζαψίδη, Θεόδωρου Τζανταρμά, που φιλοτεχνούν στη Μονάδα Πολιτιστικής Επικοινωνίας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, μαζί με έργα των γάλλων ζωγράφων Thiery Bombardier, Yasmina Braham, Suzanne Guillot και Vianney Jacquot, από το Centre Hospitalier Sud Francilien στο Παρίσι. Οι σύγχρονοι καλλιτέχνες ξέρουν πολύ καλά να προστατεύουν την αυτονομία τους και, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν, αποζητούν να είναι παρόντες και θεατοί στη κοινωνία, να συναντούν άλλους ομότεχνους, χωρίς να φοβούνται το διάλογο ή την απώλεια της αυθεντικότητάς τους.
Η συλλογή της φαρμακευτικής εταιρείας Lundbeck Hellas, με έργα των Μάνου Τεννέ, Γιάννη Παπαδάκη, Γιάννη Παχή, Γιώργου Μελάτου, Θωμά Μπερτόλη κ.ά. συμπληρώνει το απάνθισμα της ελληνικής art brut, η οποία, πέρα από την οδύνη του δημιουργού, τον αυθορμητισμό, την επινοητικότητα και την εκφραστική δύναμη, αναδύει την πιο αδρή τοπιογραφία της ανθρώπινης ψυχής.
Αποκαλυπτική ματιά στα ενδότερα της καλλιτεχνικής πράξης το video της Κατερίνας Κοσκινά, ιστορικού τέχνης, από το atelier du maison Blanche, στο Παρίσι.
«Ο θεματικός άξονας μας δίνει την ευκαιρία να αναζητήσουμε την πηγή της καλλιτεχνικής έκφρασης όχι μόνο ως δημιουργική δύναμη, αλλά και ως διακινδύνευση, να αντιμετωπίσουμε τη σχέση του δημιουργού με το έργο του ως διαδικασία υπέρβασης του ψυχικού πόνου και του κοινωνικού στιγματισμού, να κατανοήσουμε τη φύση και τη δυναμική της τέχνης, αλλά και της ψυχικής διαταραχής και, τέλος, να εξερευνήσουμε νέους τρόπους μετουσίωσης, απεικόνισης και αναπαράστασης της εσωτερικής εμπειρίας από τους εκφραστές της σύγχρονης τέχνης» αναφέρει ο Στέλιος Κρασανάκης, ψυχίατρος - δραματοθεραπευτής - σκηνοθέτης και καλλιτεχνικός υπεύθυνος Φεστιβάλ Νάξου.
 | Εργα του Θεόδωρου Τζανταρμά (αριστερά), του Δημήτρη Ρακογιάννη (κέντρο) και του Δημήτρη Ζάχου (δεξιά). |
«Στη φετινή διοργάνωση δίνουν το «παρών» μερικοί από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της σύγχρονης δημιουργίας, που εμπνεύστηκαν από τους ξεχωριστούς εκείνους, τους "περιττούς", που η ζωή ή το έργο τους συνδέθηκε με το δίπτυχο "τέχνη και τρέλα". Έτσι, συνυπάρχουν διαλογικά περιπτώσεις, όπως οι: Friedrich Nietzsche, Daniel Paul Schreber, Camille Claudel, Robert Schumann, Vaslav Nizinsky, Γιαννούλης Χαλεπάς, μαζί με τα έργα αυτοδίδακτων, αυθόρμητων οραματιστών έξω από το κυρίαρχο ρεύμα. Στη μεγάλη "σκηνή των τρελών" της κοινωνίας μας, που συνεχώς διευρύνεται αναπτύσσοντας παράλληλα νέους μηχανισμούς και συνθήκες αποκλεισμού, η τρέλα προβάλλει ως η μοναδική διέξοδος σ' έναν κόσμο που φαντάζει παράλογος. Η τρέλα ως μεταφορά της κοινωνικής αταξίας, του έξω από τα όρια, εκείνου που δεν μπορούμε να ονομάσουμε, του ακατονόμαστου.
Το ερώτημα "Γιατί όλοι οι εξαιρετικοί άνθρωποι είναι μελαγχολικοί", από το αποδιδόμενο στον Αριστοτέλη "Μελαγχολία και ιδιοφυΐα", παραμένει αιώνες μετά αναπάντητο, και ίσως πιο επίκαιρο παρά ποτέ.»
Info
Psychotopia - Παραστάσεις και αναπαραστάσεις της εσωτερικής σκηνής
Εκθεσιακός χώρος: Πύργος Μπαζαίου, Νάξος
Διάρκεια έκθεσης: 19 Ιουλίου - 4 Σεπτεμβρίου 2008
Ώρες λειτουργίας: καθημερινά 10:00-17:00
Επιμέλεια: Παύλος Βασιλειάδης - Σχεδιασμός, οργάνωση: Μάριος Βαζαίοςhttp://www.bazeostower.gr/
Πηγη:http://www.naftemporiki.gr
